برگزاری ورکشاپ ملی برای بهبود خدمات صحت روانی اطفال و نوجوانان در افغانستان
خبرگزاری پیگرد – کابل، افغانستان
گزارش از: حامد قاسمی
تاریخ نشر: ۱۶ میزان ۱۴۰۴
ورکشاپ «پخش دریافتهای سروی خدمات صحت روانی اطفال و نوجوانان در افغانستان» امروز (چهارشنبه، ۱۶ میزان ۱۴۰۴ هـ.ش – 8 اکتبر ۲۰۲۵ میلادی) با حضور هیأتی از وزارت صحت عامه، نمایندگان نهادهای ملی و بینالمللی، متخصصین، پزشکان و کارشناسان صحی کشور در شهر کابل برگزار شد.
این برنامه با هدف ارائه یافتههای تازهترین سروی ملی و بررسی چالشهای موجود در بخش خدمات صحت روانی اطفال و نوجوانان (CAMH)، راهکارهای علمی برای بهبود وضعیت روانی کودکان و نوجوانان افغانستان را مورد بحث قرار داد.
کارشناسان صحی در این نشست تأکید کردند که صحت روانی اطفال و نوجوانان در افغانستان از اهمیت حیاتی برخوردار است، اما سالهاست که در حاشیه قرار دارد. دههها جنگ و ناامنی، بحرانهای بشری، فقر گسترده، بیکاری و مهاجرتهای اجباری باعث افزایش مشکلات روانی و اجتماعی در میان کودکان و جوانان شده است.
بهرغم ادغام صحت روانی در بسته خدمات صحی ابتدایی (BPHS) و بسته خدمات صحی ضروری (EPHS)، یافتهها نشان میدهد که هنوز دسترسی، کیفیت و موجودیت این خدمات در سطح کشور بسیار محدود است.
کمبود منابع مالی و نبود پالیسی ملی
براساس یافتههای سروی، افغانستان فاقد پالیسی ملی، ستراتیژی مشخص و بودجه اختصاصی برای ارائه خدمات صحت روانی اطفال و نوجوانان است. همچنان، معیارهای خدماتی مشخص برای این گروه سنی تا هنوز تعریف نشده و سرمایهگذاری دولت در این بخش ناچیز است.
• ۷۲.۲٪ از هزینههای خدمات صحت روانی از طریق سکتور خصوصی و مصارف شخصی بیماران تأمین میشود.
• ۳.۳٪ توسط دولت و حدود ۱۹.۳٪ توسط نهادها و دونرهای خارجی تمویل میگردد.
• تنها ۰.۲٪ توسط برنامه NIPSH پشتیبانی میشود؛ موضوعی که نشاندهنده فقدان حمایت پایدار دولتی است.
خدمات تخصصی در این بخش نیز بسیار محدود است؛ تنها چند مرکز تخصصی CAMH در سطح کشور فعالیت دارند که شامل ۵ بستر صحت روانی در شفاخانه ملی صحت روانی و ۲۰ بستر اختصاصی در مرکز تداوی معتادین میشود.
کمبود شدید نیروی بشری و سیستم ارجاع ناکارآمد
یافتهها نشان میدهد:
• افغانستان تنها ۲۰۰ متخصص صحت روانی (۰٫۴۶ نفر در هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت) دارد.
• ۳۱۶ روانشناس کلینیکی (۰٫۷۲ نفر در هر ۱۰۰ هزار نفر) و تنها ۹ درمانگر شغلی در سراسر کشور فعالیت میکنند.
• میکانیزمهای ارجاع بیماران ضعیف و ناکارآمد بوده و بیماران اغلب بهموقع به مراکز درمانی نمیرسند.
در کنار این، مداخلات روانی–اجتماعی مبتنی بر جامعه بهصورت پراکنده و عمدتاً توسط نهادهای غیردولتی اجرا میشوند، که این خود نشاندهنده نبود هماهنگی میان دولت و سازمانهای امدادی است.
محمد حسن غیاثی، معین پلان و پالیسی وزارت صحت عامه در این ورکشاپ گفت: «چندین دهه بیثباتی سیاسی و بحرانهای بشری در افغانستان، تأثیرات عمیقی بر سلامت روانی مردم، بهویژه کودکان و نوجوانان گذاشته است. این وضعیت نهتنها باعث افزایش مشکلات روانی در میان بزرگسالان شده، بلکه کودکان و جوانان را نیز با چالشهای روانی–اجتماعی گوناگون روبهرو کرده است.»
معین پلان و پالیسی وزارت صحت عامه با اشاره به نتایج سروی ملی سال ۲۰۱۸ افزود: «۳۹ درصد کودکان افغانستان از مشکلات عاطفی چون افسردگی و اضطراب رنج میبرند، ۴۰ درصد دچار مشکلات رفتاری (Conduct Disorder) هستند و حدود ۴۱ درصد دیگر با سایر اختلالات روانی دست و پنجه نرم میکنند.»
او تأکید کرد که این آمار نگرانکننده است و نیاز به اقدامات فوری و همکاری نهادهای ملی و بینالمللی برای رسیدگی به مشکلات روانی نسل آینده افغانستان دارد.
اندرا جیمس، نماینده یونیسف در این ورکشاپ نیز در سخنانی گفت: «برگزاری چنین سمینارها و ورکشاپهایی میتواند نقش مهمی در تحقق برنامههای بهبود خدمات صحت روانی ایفا کند. میلیونها کودک افغان به دلیل جنگ، فقر، بیکاری و آوارگی با استرس و مشکلات روانی روبهرو هستند. بسیاری از آنان نمیتوانند بهخوبی بخوابند، به مکتب بروند، روابط اجتماعی برقرار کنند یا به آینده امیدوار باشند.»
پیشنهادات کلیدی برای بهبود وضعیت
گزارش ارائهشده در ورکشاپ، چند اقدام فوری و اساسی را برای بهبود وضعیت صحت روانی اطفال و نوجوانان افغانستان پیشنهاد کرده است:
1. تدوین پالیسی ملی صحت روانی اطفال و نوجوانان.
2. تأمین مالی پایدار برای این خدمات در نظام صحی کشور.
3. توسعه نیروی بشری متخصص و آموزش روانشناسان کودک.
4. ایجاد مراکز تخصصی CAMH در سطح ملی و ولایتی.
5. ادغام خدمات صحت روانی اطفال در سیستم مراقبتهای صحی اولیه، صحت مادر و طفل و برنامههای تعلیمی مکاتب.
6. تقویت سیستم معلومات صحی و ارتقای میکانیزم ارجاع بیماران.
یافتههای این سروی و اظهارات مقامهای صحی، تصویر روشنی از بحران عمیق و نادیدهگرفتهشده صحت روانی اطفال و نوجوانان در افغانستان ارائه میدهد. کارشناسان هشدار میدهند که در صورت بیتوجهی به این وضعیت، پیامدهای روانی و اجتماعی آن میتواند نسل آینده کشور را بهشدت تحتتأثیر قرار دهد.
شرکتکنندگان ورکشاپ تأکید کردند که اکنون زمان اقدام مشترک و فوری برای نجات سلامت روانی میلیونها کودک و نوجوان افغان فرارسیده و بدون یک پالیسی ملی، بودجه پایدار و همکاری نزدیک دولت، جامعه مدنی و سازمانهای بینالمللی، بهبود وضعیت دشوار خواهد بود.
این ورکشاپ در پایان با تأکید بر ضرورت هماهنگی بیشتر میان نهادهای دولتی و بینالمللی و افزایش سرمایهگذاری در این بخش حیاتی به کار خود پایان داد.
